कोकण एक स्वर्ग

# गीता गजानन

कोकणातले काजू

कोकणात हापूस आंबो,  नारळ, पोफळी व इतर बागायतीवांगडा काजू बागायतसुद्धा असता. पूर्वी वडिलोपार्जित अशी काजूची झाडा असायची.आत्ता लोका नर्सरीतून, वेंगुर्ला क्रुषिउद्योग केंद्रातून येगयेगळ्या परकाराच्या काजीच्या झाडांचे जातींची रोपा हाडून तेंची पडीक जमनीत किंवा माळ उतारार नी आपल्या घराच्या परसवात लागवड करतत. त्या काजीच्या झाडांका चार पाच वरसांत काजी लागाक सुरवात होता.
काजीचे रोपांका दोन तीन वरसा गीमात पानी घालूचा लागता. पानी घातला की झाडा लवकर मोठी होऊन तेंका  लवकर काजू लागाक सुरवात होता. काजीची रोपा पावसाळ्यात जमनीत खड्डे करून लावतत. खड्डयातनी शेणखत घालतत. कोकणात आत्ता बर्याच ठिकाणी जमनीची भाववाटपा झालली हत.त्यामुळे सगळे आपापल्या पडीक जमनीत काजीचे झाडांची लागवड करतत.
काजीच्या झाडांका जानेवारी मह्यन्यात मोहर येता नी फका धराक सुरवात होतात. मार्च मह्यन्याच्या शेवटाक  काजीच्या झाडार बर्यापैकी बोंडवासकट काजी तयार होतत. काही लोक दोपारी काजीच्या मालकाची आजूबाजूक जाग नसताना गपचीप काजी काढून घेऊन जातत. मगे काजीच्या मालकाच्या लक्षात इल्यार मालक तेंचो उद्धार करता.
काजीचे फकांका नी पिक्या काजींका दोघांकाव बाजारात  बर्यापैकी भाव येता. जर शेतकर्याची चाळीस पन्नास बर्यापैकी काजी लागणारी झाडा आसली तर आजच्या बाजारभावापरमान दहा पंधरा हजारांचे काजी तेका सहज मिळतत.
कच्चे काजू म्हणजे फकांच्या गरांची भाजी कोकणात फेमस आसा.
पायलीभर जून फका म्हणजे ज्या फकांका डोळो इललो असतो अशी फका काठीच्या गखलेन काढून फाटयेत जमा करतत नी पाठल्याहाराक घेऊन येतत.थय घरातली बाईलमानसा हातात पलास्टिकचे पिशे (डिक लागू नये म्हनान) घालून आडाळ्यार बरोबर काजी मधोमध चिरतत किंवा पायाच्या अंगठ्यात काज धरुन टोक काढलेल्या ढोमसान  काजीचो डोळो पेचतत नी ढोमसान त्या डोळ्यामधून काज चिरतत.ढोमसाक टोक काढलेला असल्याकारनान काजीचो गरसुद्धा अलगद बाहेर येता. ह्या सगळा जपून करुचा लागता. डीक जर अंगार उडालो तर खांडका होतत.
चिरलेल्या फकातले गर गरम पानयात टाकतत. गरम पानयात तेंची सालपटा उंबाळली की तो येकेक गर हातात धरुन तेची सालपटा काढून टाकतत. मगे टोपात पानी घेऊन तेतूर ते गर स्वच्छ धुतत.तवसर घरातली दुसरी बाईमानुस चुल पेटयता नी तिच्यार तवो ठेऊन तेतूर तेल टाकता.तेल गरम झाल्यार लसणीची चेचलेली फाका टाकता. ती लाल होइत इली की चेचलेलो आल्याचो तुकडो टाकतत. नी तेतूर चार कांदे उभे चिरुन घालतत नी लाल गुलाबी होइतागत काइलत्यान पराततत.मगे तेतूर येका ओल्या नारळाचा खोबरा घालून काइलत्यान परतून परतून खरपूस भाजतत. थोड्या सुक्या खोबरा देखूल भाजून घेतत. थोडे धणे, खसखस,दोन मिरये,दोन लवंगा,  दोन तमालपत्र, दोन येलची,येक मसाला येलची, येखारदो दालचिनीचो तुकडो तव्यार भाजून घेतत. ह्या सगळा भाजलेला सामाय्न पाटो स्वचछ धुऊन तेच्यार थोडा थोडा घेऊन  वाटतत. वाटाप कसा गंधासारा बारीक जाऊक व्हया. चुलीर येक टोप तापत ठेयतत. टोप तापत इलो की तेतूर तेल घालतत, तेल गरम होइत इला की टोपात घरातलो मालवणी मसालो टाकून  जरा चमच्यान ढवळतत. मगे तेतूर साला काढलल्या बटाट्यांचे धुतलेले फोडी घालून काइलत्यान पराततत. टोपार झाकान ठेऊन झाकनात वायच पानी घालतत नी वाफ येऊ देतत. बटाटेचे फोडी जरासे शिजलेकी टोपावयला  झाकान काढतत नी त्या बटाटेचे फोडयेतनी धुतलले काजीचे गर घालतत . काइलत्यान हळूहळू पराततत मगे तेतूर वाटलेला वाटाप नी ताटातला वाटपाचा पानी घालतत. थोडा चवीपुरता मीठ घालतत नी वायच परतून येक वाफ येऊ देतत.भाजीयेतलो येखारदो गर  दोन बोटान दाबून बघतत. हे गर  पटकन शिजतत.जास्त शिजवले तर त्यांचा शँन होता. या ओल्या काजूगराच्या भाजीवांगडा गोडी डाळ नी भात  लय भारी लागता.
काजीचे आओले गर कोंब्याच्या, बकर्याच्या मटनात घातल्यार मटनाक दुप्पट चव येता.
पिके काजी भाजूचे आसल्यार न्हाणयेकडले दोन भेतळे जरासा राकेल टाकून पेटयतत. येकदा भेतळे पेटले कीतेच्यात भाजूचे काजी थोडेथोडे घालतत नी लांब दांड्यान ढवळीत रवतत.  काजी जसे भाजतत तसे ते बाजूक करतत नी तेतूर दुसरे भाजूचे काजीघालतत.काजी भाजताना काजीचो डिक उडवात म्हनान लांब रवाचा लागता.  काजी सारखे दांड्यान ढवळूचे लागतत.जर जास्त भाजले तर आतल्या गराचो करपान कोळसो होईत. म्हनान ह्या काम करुक घरातलो मोठो मानूसच लागता. भाजलेले सगळे काजी भाजून झाले की न्हानयेतल्या नळीन नायतर दगडान येयेक काज दोन बोटात धरून ती फोडतत.स्वैन फोडूक व्हयी मगे अख्खो गर बाहेर येतानायतर गराची फुटकळ
होता.
आजकाल गावागावांनी काजी भाजूचे भट्टी झालेले आसत.येक किलो काजीचे गर भाजूक ते चाळीस पन्नास रुपय घेतत.अख्खो डग्गळ गर मिळता. पन तुमका म्हनान सांगतय आपन घराकडे भाजलेल्या काजूंची चव तेंका येना नाय. घराकडे भाजलेले जरासे करापलेले टाजीचे गर पन लय भारी लागतत.
काजीची पिकलली बोंडा लाल किंवा पिवळ्या रंगाची आसतत. ही काजीची बोंडा इकत घेण्यासाठी गावागावांनी टेंपो फिरतत.लोका त्यांका बोंडा इकतत. ते बोंडांपासून सरबत, फेणी बनयतत.बोंडू गरम पानयात मीठ घालून उकडून खातत.पूर्वी आमी बोंडाची पिरगाळायचो नी बोंडू वखयच कपड्याक पचसल्यासारा करुन खायचो नी चोथो फेकून द्यायचो. जास्त ते बोंडू चानी नी टावळे खातत.काजी काढणेसाठी कोकणखत बिंबूचे काठीठ येक न्हानसी काठी बांधतत. अशे काठीक गखा म्हनतत. रोज दुपारी काजींखाली जाऊन लोका काजी काढतत. तेतूर तेंची रोज येक इरड तरी मोडता. वरते बघान मान आखाडता. सगळा निमार खावचा लागता.तेंव्हा कुठं जाऊन तेंका दोन पैसै भेटतत. ह्यामागे काजीचे मालकांची मोप मेहनत असता. पैसे देऊन दुसर्याचे जीवार ह्या काम सोडून चालत नाय. आपन स्वता त्यित खपला तरच स्वर्ग दिसता. काजींखालचो पतेरो सकाळ संध्याकाळ येकठे करून कुणग्यात नेऊन पतेर्याक आग घालूची असता.
लोकांनी काजूगराची गाववाल्यांनी दिलली भेट खाताना हे सगळे गोष्टी लक्षात घेऊक व्हयेत. इतकुच दिल्यानी तितकीच दिल्यानी आसा करु नये. ते भेटीमागची तेंची तुमचेवर असलेली माया बघावी. तेंची काजी काढताना आखडणारी मान आठवावी. नी शेवटी कुनी म्हनना केल्यान हा तळा राखी तो पानी चाखी ,हे धेनात ठेवायचा.काय जास्त कमी बोललय तर माफ करा पन जा दिसता ता मनात ठेयन्यापरीस बोलान टाकलला बरा.
तर अशा रितीने काजीची झाडा म्हनजे निसर्गदेवतेन आपनाक दिलला येक वरदान असा.परप्रांतीयांका जमनी इकून ते वरदानाची नाशाडी करु नका.  तो वरचो सगळा बघताहा. त्याची भिती बाळगा.
आपन काजींची लागवड करुक व्हयी नी जपनूक करूक व्हयी. मगे निसर्गदेवता आपल्यार खूष होऊन आपनाक मोप काजींचा उत्पादन देइत.